11 listopada świętujemy 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości. To dobra okazja, by przypomnieć, że zaledwie kilka lat przed odrodzeniem polskiego państwa Chełm stał się stolicą nowej rosyjskiej guberni, utworzonej w celu oderwania części ziem od Królestwa Polskiego i poddania ich intensywnej rusyfikacji. Po 113 latach od tamtych wydarzeń w mieście wciąż można odnaleźć ślady ambitnych planów carskich władz.
Uchwałę III Dumy Państwowej o utworzeniu Guberni Chełmskiej car Mikołaj II zatwierdził 6 lipca 1912 roku, a działalność nowej jednostki administracyjnej rozpoczęła się 1 września 1913 roku. W jej skład weszły tereny wydzielone z guberni lubelskiej i siedleckiej, obejmujące osiem powiatów: chełmski, włodawski, hrubieszowski, tomaszowski, zamojski, biłgorajski, bialski i konstantynowski.
Utworzenie guberni miało nie tylko znaczenie administracyjne, ale przede wszystkim polityczne. Władze carskie uznawały Chełmszczyznę za ziemie rdzennie ruskie i dążyły do ich oderwania od Królestwa Polskiego oraz silniejszego związania z Rosją. Jednym z głównych inicjatorów tego przedsięwzięcia był prawosławny biskup chełmski Eulogiusz. Nowa gubernia nie podlegała generał-gubernatorowi w Warszawie, lecz bezpośrednio rosyjskiemu Ministerstwu Spraw Wewnętrznych w Petersburgu.
Gubernator przybył z wielką pompą
Uroczyste rozpoczęcie działalności władz gubernialnych odbyło się 14 września 1913 roku. O godzinie 7 rano na chełmski dworzec kolejowy przybył pociągiem pierwszy gubernator, Aleksander Nikołajewicz Wołżyn, dotychczasowy gubernator siedlecki. Towarzyszyli mu zastępca Aleksander Fułłon i szef kancelarii Iwan Tuliński.
Na dworcu gubernatora witali przedstawiciele Bractwa Świętej Bogurodzicy, miejscowych stowarzyszeń i delegacje mieszkańców. Następnie Wołżyn udał się powozem ulicą Kolejową w kierunku ulicy Brzeskiej, noszącej od 1924 roku imię Henryka Sienkiewicza. Tam oczekiwała na niego delegacja mieszczan z burmistrzem Aleksandrem Knarrem oraz przedstawiciele społeczności żydowskiej z rabinem Josefem Kaganem. Dalej gubernator ruszył w stronę Chełmskiej Górki, gdzie powitali go arcybiskup Eulogiusz i poseł Dymitr Czychaczew.
Na tymczasową rezydencję gubernatora wybrano kamienicę przy ul. Lubelskiej 30, należącą do Fiszera Lewenszteina. Mieścił się tam luksusowy, jak na owe czasy, hotel „Viktoria”. Na potrzeby gubernatora przeznaczono pierwsze piętro budynku. Działał tam również urząd gubernialny, a hotelowa kuchnia zapewniała wyżywienie gubernatorowi i jego świcie.
Miał powstać Nowy Chełm
Rosyjskie władze planowały znacznie większe przedsięwzięcie. Chełm miał stać się reprezentacyjnym ośrodkiem carskiej administracji. W 1914 roku na terenie zwanym Wygonem, w rejonie dzisiejszych ulic Wygon, Szpitalnej i Ceramicznej, rozpoczęto budowę siedziby urzędu gubernialnego oraz dwupiętrowego pałacu gubernatora.
Kamień węgielny wmurowano 24 września 1914 roku. Budynki miały stanowić centrum nowej dzielnicy rządowej, nazwanej Nowym Chełmem. W jej obrębie planowano również sobór prawosławny, sąd okręgowy, szkołę i rozległy park. Na budowę domu gubernatorskiego i sądu przeznaczono ogromną wówczas kwotę 500 tys. rubli.
Ambitnych planów nie udało się zrealizować. Wybuch I wojny światowej, a następnie odwrót wojsk rosyjskich sprawiły, że w 1915 roku budynki pozostawały w stanie surowym. Władze gubernialne ewakuowano do Kazania w głębi Rosji.
Chełm odzyskał wolność przed 11 listopada
W 1915 roku rosyjskie panowanie w Chełmie dobiegło końca, ale nie oznaczało to jeszcze odzyskania niepodległości. Miasto znalazło się pod okupacją austro-węgierską.
Dopiero jesienią 1918 roku, gdy klęska państw centralnych była już przesądzona, nadszedł czas na przejmowanie władzy przez Polaków. W Chełmie nastąpiło to 2 listopada, kiedy oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej pod dowództwem rotmistrza Gustawa Orlicz-Dreszera, późniejszego generała, rozbroiły austriacką załogę i opanowały miasto. Chełm uwolnił się więc spod obcej władzy dziewięć dni przed 11 listopada, datą uznawaną za symboliczny początek niepodległej Polski.
Co pozostało po guberni?
Choć Chełm był siedzibą władz gubernialnych zaledwie przez kilka lat, ślady ich działalności pozostały w miejskiej przestrzeni.
Niedokończone budynki dawnego urzędu gubernialnego i pałacu gubernatora podczas I wojny światowej i po jej zakończeniu wykorzystywano na potrzeby wojskowe, m.in. jako szpital. Od 1934 roku mieścił się tam Szpital Psychiatryczny. Dziś dawny budynek urzędu gubernialnego stanowi część kompleksu szpitalnego przy ul. Szpitalnej 53, natomiast w dawnej rezydencji gubernatora przy ul. Szpitalnej 50 działa Medyczne Studium Zawodowe im. Władysławy Szoc.
Przetrwała również kamienica przy ul. Lubelskiej 30, w której urzędował pierwszy gubernator chełmski. Decyzją z 25 stycznia 2023 roku została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/1693.
Dziś, gdy obchodzimy kolejną rocznicę odzyskania niepodległości, historia gubernialnego Chełma przypomina, jak niepewna była przyszłość naszych ziem jeszcze na kilka lat przed 1918 rokiem. Carskie władze zamierzały na trwałe związać Chełmszczyznę z Rosją. Historia na szczęście potoczyła się inaczej, a budynki wznoszone jako symbole rosyjskiego panowania od ponad wieku służą mieszkańcom polskiego Chełma. Juliusz Stachira
