Okres Bożego Narodzenia to czas śpiewania kolęd. Te religijne pieśni, tak bliskie Polakom, są bardzo różne – i poważne, jak „Anioł pasterzom mówił”, i radosne, czy wręcz taneczne, jak „Przybieżeli do Betlejem”. Komu je zawdzięczamy?
Najstarsze polskie kolędy to tłumaczenia z łaciny, stąd też ich poważne melodie, nawiązujące do kościelnych hymnów, ale w 1630 r. ukazał się niewielki zbiorek zawierający 36 utworów pt. „Symfonije anielskie” mało znanego poety Jana Z. Żabczyca. Niewiele o nim wiadomo. Urodził się po 1580 r., zmarł po 1629 r. Pochodził prawdopodobnie z rodziny chłopskiej lub mieszczańskiej.
Pisywał m.in. utwory pochwalne, tzw. panegiryki, ku czci magnatów oraz przedstawicieli szlachty i mieszczaństwa, publikował poczytne zbiory sentencji moralnych, wydawał – dla rozrywki czytelników – parodie ówczesnych rad i prognostyków astrologicznych oraz krótkie wiersze humorystyczne, ale to „Symfonije” zapewniły mu miejsce w historii literatury i w polskiej obrzędowości związanej z Bożym Narodzeniem.
Badacze literatury spierali się, czy jest ich autorem, czy tylko zebrał teksty innych bezimiennych poetów, tym bardziej, że w żadnym ze znanych wydań jego nazwisko nie widnieje na stronie tytułowej, a dopiero na jej odwrocie, pod wierszem „Do Czytelnika”. Przeważyła opinia przyznająca mu ich autorstwo, ponieważ nie ma żadnego dowodu, by którykolwiek z nich był znany przed publikacją „Symfonijej”. Żabczyc znał tradycje literackie, zarówno religijne, jak i świeckie, zwłaszcza podporządkowujące wiersz rytmiczności języka.
W zachowanym egzemplarzu najstarszego wydania znajduje się „Instrukcyja”, czyli skierowane do czytelników wskazówki, jak należy śpiewać jego „symfonije”. Żabczyc tłumaczy w niej, że z powodu „krótkości czasu i defektu pewnego w typografijej” nie zdołał załączyć „noty (nut – red.) każdej symfonijej należącej” i tymczasowo – zanim „wygotowane będzie śpiewanie przystojne” – jako melodie sugeruje „noty tańców zwyczajnych w Polszcze” oraz podaje pierwsze słowa znanych wówczas pieśni, na których melodie można śpiewać jego teksty. I tak oto zaszła rewolucja – do polskich kościołów zawitały świeckie, często taneczne melodie.
Wybitny badacz literatury Julian Krzyżanowski trafnie zinterpretował zabieg Żabczyca jako wybieg zabezpieczający wydawnictwo przed kościelną cenzurą (w każdej publikacji o treści religijnej powinna znaleźć się formuła imprimatur – łac. ‘niech będzie odbite’, oficjalna aprobata władz kościelnych, będąca pozwoleniem na druk książki, wydawana zazwyczaj przez miejscowego biskupa), zwłaszcza, że wskazany przez Żabczyca „podkład muzyczny” to w niewielkim stopniu zmienione melodie ówczesnych, często świeckich piosenek i tańców, niekiedy wręcz frywolnych. Często taka świecka pieśń była inspiracją dla Żabczycowej „symfonijej” – źródłem rymów czy zwrotów.
Zabieg ten – zmiana tekstu w utworze wokalnym, najczęściej świeckiego na religijny, bez zmiany lub z niewielką zmianą melodii, zwany kontrafakturą, stworzył możliwość tworzenia kolęd na nuty popularnych tańców. Blisko połowa Żabczycowych „symfonijej” porusza tematykę bożonarodzeniową. Pojawiają się wśród nich teksty mówiące o wydarzeniach nieopisanych w Nowym Testamencie, jak ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu czy Pokłon Trzech Króli. Zupełną nowością są kolędy pasterskie, opisujące przeżycia pasterzy w noc narodzin Chrystusa.
Często mają formę rozmowy, są nawet rozbudowanymi scenkami, wiążącym je z jasełkami. Później takie pieśni nazwano pastorałkami (od łac. słowa pastor ‘pasterz’) i bardzo chętnie je tworzono. Co dla nas najciekawsze, „Symfonija szesnasta” zaczyna się od słów „A wczoraj z wieczora”, a „Symfoniję trzydziestą pierwszą” rozpoczyna zdanie „Przybieżeli do Betlejem pasterze”, Z niewielkimi zmianami teksty te śpiewamy do dziś.
A dlaczego Żabczyc nazwał swoje utwory „symfonijami”, nie kolędami? Otóż pieśni śpiewane w okresie Bożego Narodzenia nazywamy kolędami dopiero od XIX w. W czasach Żabczyca kolęda oznaczała upominki i życzenia składane na Nowy Rok.
Joanna Dudziak
