Susza, coraz wyższe temperatury, gwałtowne ulewy i problemy z zatrzymywaniem wody – te zagrożenia od lat pojawiają się w dokumentach strategicznych naszych samorządów. Tyle że nie wszystkie podejmują konkretne działania, by przeciwdziałać tym zjawiskom. Lista gmin, które pozyskały lub choćby ubiegały się bądź ubiegają o zewnętrzne fundusze na ten cel, nie jest długa.
Strategie rozwoju gmin i programy ochrony środowiska wskazują na podobne zagrożenia: długotrwałe okresy bez opadów, spadek poziomu wód gruntowych, wysychanie gleby, a jednocześnie coraz częstsze gwałtowne deszcze. Problem w tym, że woda z intensywnych opadów często szybko odpływa, zamiast zasilać lokalne zasoby. Dlatego coraz większego znaczenia nabierają zbiorniki retencyjne, ogrody deszczowe, przepuszczalne nawierzchnie i rozwiązania pozwalające gromadzić oraz ponownie wykorzystywać deszczówkę.
Pieniądze są. Trzeba po nie sięgnąć
Samorządy mają kilka możliwości pozyskania pieniędzy na przeciwdziałanie suszy i zwiększanie retencji. W obecnej perspektywie finansowej 2021-2027 służą temu m.in. Fundusze Europejskie dla Lubelskiego, Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej, Krajowy Plan Odbudowy (KPO), Program Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz programy Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. O wsparcie może ubiegać się każda, nawet najmniejsza gmina.
Gorzków stawia na retencję
Przykładem samorządu, który podjął konkretne działania, jest gmina Gorzków, która już od kilku lat stawia na retencję. W ubiegłym roku wybudowano tam trzy zbiorniki retencyjne – dwa w Wielobyczy i jeden w Borowie-Kolonii. Inwestycje zrealizowano przy wsparciu środków z PROW i KPO. Łączna kwota dofinansowania wyniosła blisko 1,4 mln zł. Ich celem było zwiększenie możliwości gromadzenia wody na kilkudziesięciu hektarach.
Wójt Piotr Cichosz przyznaje, że tegoroczna susza szczególnie mocno pokazała, jak ważne są takie przedsięwzięcia.
– W tym roku susza była szczególnie odczuwalna. Poziom wody w zbiornikach obrazuje skalę problemu i pozwala uzmysłowić sobie, jak ważna jest retencja. Dodatkowo zbiorniki są walorem przyrodniczym. Każdy taki zbiornik ma znaczenie – mówi wójt.
Na tym gmina nie poprzestaje. Z Funduszy Europejskich dla Lubelskiego 2021-2027 pozyskała ponad 902 tys. zł na kolejne przedsięwzięcie, którego wartość przekracza 1 mln zł. Projekt zakłada montaż 51 zbiorników na deszczówkę na posesjach mieszkańców w 18 miejscowościach. Ich łączna pojemność wyniesie 475 m sześc. Zgromadzona woda będzie wykorzystywana m.in. do podlewania terenów zielonych. Montaż instalacji powinien rozpocząć się jeszcze w tym roku, choć ostateczny termin będzie uzależniony od warunków pogodowych.
Skąd tak duży nacisk na projekty związane z retencją? Wójt wyjaśnia, że samorząd analizuje dostępne nabory i stara się pozyskiwać środki na przedsięwzięcia, do których realizacji ma odpowiednie warunki.
– Mamy geograficzne predyspozycje do tego, by tę wodę retencjonować. Część gminy położona jest w dolinie rzeki Żółkiewki, dopływu Wieprza, oraz kilku innych mniejszych cieków. Mamy do tego warunki. W dodatku każdy zbiornik wzbogaca krajobraz i tworzy walory przyrodnicze – podkreśla Piotr Cichosz.
Wójt zwraca uwagę także na inną kwestię. Część terenów, które dawniej służyły jako łąki i pastwiska, dziś nie jest już wykorzystywana w ten sposób w związku ze zmianami w strukturze gospodarstw rolnych i zmniejszeniem udziału hodowli. Obecnie wiele takich terenów zarasta trzciną. Jak mówi wójt, sami mieszkańcy podpowiadają, aby w takich miejscach tworzyć kolejne zbiorniki.
Samorząd stara się obecnie o dofinansowanie znacznie większej inwestycji – budowy zbiornika retencyjnego o wartości blisko 7 mln zł. Wnioskowane wsparcie przekracza ok. 6 mln zł. O tym, czy gmina otrzyma pieniądze, zdecyduje rozstrzygnięcie konkursu. Jego wyniki powinny zostać ogłoszone pod koniec tego lub na początku przyszłego roku. Zbiornik o powierzchni około 5,5 ha ma powstać w Wielobyczy.
Do samorządów podejmujących działania w zakresie retencji wód należą również gminy Leśniowice, Siennica Różana i Wojsławice. W Leśniowicach na przebudowę zbiornika retencyjnego w centrum miejscowości pozyskano 500 tys. zł ze środków unijnych. Inwestycja ma poprawić możliwości gromadzenia wody.
Podobne przedsięwzięcie przygotowała gmina Siennica Różana. Na przebudowę zbiornika retencyjnego w tej miejscowości pozyskała ponad 412 tys. zł z PROW 2014-2020.
Również Wojsławice postarały się o pieniądze na zbiornik retencyjny, który powstał przy ul. Chełmskiej, w sąsiedztwie naturalnych źródeł wody. Głównym celem inwestycji było usprawnienie gospodarowania zasobami wodnymi. Teren pełni jednak również funkcję rekreacyjną. W pobliżu źródeł powstała infrastruktura służąca wypoczynkowi: ścieżka spacerowa, ławki i wiata.
Przedsięwzięcie zostało w całości sfinansowane ze środków zewnętrznych w ramach PROW. Inwestycja kosztowała 370 tys. zł.
Fajsławice łapią deszczówkę
Aktywnie działa również gmina Fajsławice. Z PROW 2014-2020 pozyskała dofinansowanie na budowę dwóch zbiorników retencyjnych wraz z infrastrukturą towarzyszącą w Siedliskach Pierwszych. To najniżej położona miejscowość w gminie, szczególnie narażona na gromadzenie się wód opadowych.
Na oba przedsięwzięcia samorząd otrzymał łącznie ponad 560 tys. zł wsparcia. Zbiorniki poprawiają gospodarkę wodną, ograniczają ryzyko podtopień, a w okresach suszy umożliwiają wykorzystanie zgromadzonej wody do nawadniania gruntów rolnych.
Wójt Janusz Pędzisz przyznaje, że przed realizacją inwestycji część Siedlisk Pierwszych okresowo była zalewana. Niektórzy mieszkańcy mieli nawet problemy z wodą dostającą się do piwnic.
– Budowa zbiorników pozwoliła ograniczyć to zjawisko. Jesteśmy wdzięczni Urzędowi Marszałkowskiemu w Lublinie za wsparcie tego projektu – mówi wójt.
Kolejnym przedsięwzięciem było zagospodarowanie terenu w centrum Fajsławic wraz z budową potężnego, podziemnego zbiornika na deszczówkę. Gmina otrzymała na ten cel ponad 1,86 mln zł dofinansowania z Funduszy Europejskich dla Lubelskiego 2021-2027. Inwestycję udało się zrealizować w tym roku. Jej koszt to prawie 1,5 mln zł.
Prace objęły m.in. budowę kanalizacji deszczowej z podziemnym zbiornikiem retencyjnym o pojemności 100 m sześc. oraz wymianę części nawierzchni na przepuszczającą wodę. Taka nawierzchnia o pow. ok. 2 tys. mkw. pojawiła się wokół urzędu gminy. Teraz deszczówka, podobnie jak woda z dachu budynku, spływa do podziemnego zbiornika, a następnie jest wydobywana za pomocą pompy i trafia na sąsiadujące z urzędem boisko, gdzie służy do podlewania murawy.
– Chcieliśmy w jakiś sposób zatrzymać tę wodę, żeby nam nie „uciekała”. Teraz możemy ją gromadzić i wykorzystywać do podlewania boiska – podkreśla wójt.
Jak wyjaśnia wójt Pędzisz, rozwiązanie ma nie tylko wymiar ekologiczny, ale też praktyczny. Wcześniej podczas intensywnych opadów woda deszczowa trafiała do sieci kanalizacyjnej, powodując przeciążenia i awarie pomp w oczyszczalni ścieków. Po wykonaniu inwestycji problem udało się wyeliminować.
Na tym nie koniec. Oszczędności, które powstały przy tym zadaniu, mają zostać przeznaczone na wymianę nawierzchni przy ośrodku zdrowia na przepuszczalną. Także tam deszczówka będzie wykorzystywana do podlewania zieleni.
Chełm zatrzyma wodę w parkach
O zatrzymywaniu deszczówki pamięta również Chełm. W ramach kończonej właśnie przebudowy Parku Międzyosiedlowego na osiedlu XXX-lecia, na którą miasto pozyskało ponad 12 mln zł z Funduszy Europejskich dla Polski Wschodniej, przewidziano m.in. budowę powierzchniowego i podziemnego zbiornika retencyjnego, rowu chłonnego, przepuszczalnych nawierzchni oraz nowe nasadzenia. Rozwiązania te mają umożliwić zatrzymanie około 990 m sześc. wody opadowej.
Również przy modernizacji Ogródka Jordanowskiego, na którą Chełm otrzymał ponad 5,1 mln zł dofinansowania z tego samego programu, zaplanowano ogród deszczowy, rabaty bioretencyjne, nawierzchnie przepuszczalne oraz rozwiązania łagodzące skutki upałów.
Powiat włodawski też pozyskał pieniądze
Do grona samorządów, które otrzymały dofinansowanie na adaptację do zmian klimatu, należy również powiat włodawski. W styczniu 2026 roku podpisano umowę na realizację projektu „Dostosowanie do zmian klimatu i zagospodarowanie wód opadowych w powiecie włodawskim”.
Wartość przedsięwzięcia wynosi ponad 1,14 mln zł, a przyznane dofinansowanie – ponad 971 tys. zł. Projekt przewiduje m.in. wymianę nawierzchni na wodoprzepuszczalne oraz budowę systemu retencji i nawadniania terenów zielonych przy obiektach powiatowych.
Inwestycja ma ograniczyć szybki odpływ deszczówki, zmniejszyć ryzyko lokalnych podtopień i poprawić gospodarowanie wodą.
Wniosek złożyła co szósta gmina
Kolejne nasze gminy dopiero starają się o pieniądze na zapobieganie skutkom suszy w tegorocznym konkursie w ramach działania 3.2 „Dostosowanie do zmian klimatu i zapobieganie powodziom i suszy”, finansowanego z programu Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021-2027, z którego można sfinansować aż 95 proc. kosztów inwestycji. Pieniądze można przeznaczyć m.in. na budowę i odtwarzanie zbiorników małej retencji, zagospodarowanie deszczówki, tworzenie ogrodów deszczowych oraz zastępowanie nieprzepuszczalnych nawierzchni takimi, które umożliwiają wodzie wsiąkanie w grunt.
W naborze, który zakończył się 30 kwietnia, wnioski złożyło 50 spośród 213 gmin z całego województwa. Szanse na zdobycie pieniędzy są spore. Pula środków przeznaczonych na konkurs wynosi 70 mln zł, a złożone wnioski opiewają na ok. 135 mln zł.
Z naszych trzech powiatów – chełmskiego, krasnostawskiego i włodawskiego – wnioski złożyło tylko 6 z 33 gmin, ubiegając się łącznie o ok. 16 mln zł. Najwięcej, bo ponad 7,55 mln zł, chce pozyskać wspomniany już Gorzków na budowę zbiornika retencyjnego.
Gmina Kamień wystąpiła o prawie 2,97 mln zł na rozwój systemów małej retencji i błękitno-zielonej infrastruktury. Wierzbica ubiega się o ponad 2,41 mln zł na przystosowanie terenu szkoły podstawowej do zmian klimatu. Ruda-Huta chce blisko 1,3 mln zł na budowę zbiornika retencyjnego, a Leśniowice ponad 681 tys. zł na budowę kolejnego zbiornika, tym razem w Majdanie Leśniowskim. Z kolei gmina Urszulin w powiecie włodawskim wnioskuje o blisko 1,08 mln zł na zagospodarowanie wód opadowych i roztopowych przy budynkach użyteczności publicznej.
Obecnie trwa ocena formalna wniosków. Jeśli nawet nie wszystkie nasze gminy znajdą się na liście do dofinansowania, to już samo przygotowanie dokumentacji i wystąpienie o fundusze świadczy o tym, że te samorządy traktują problem suszy i zmian klimatu poważnie i próbują coś z nim robić.
Sama strategia wody nie zatrzyma
Tegoroczna susza, wyschnięta Uherka i dramatycznie niski poziom wody w wielu zbiornikach powinny przekonać nawet największych niedowiarków, że zmiany klimatu i ich konsekwencje nie są wymysłem, ale realnym i coraz poważniejszym problemem. Nie wystarczy już tylko o nim rozmawiać i opisywać zagrożenia w kolejnych strategiach. Trzeba podejmować konkretne działania, a samorządy mają w tej kwestii wiele do zrobienia.
I niektóre, jak widać, już to robią – pozyskują pieniądze, budują zbiorniki, inwestują w retencję. Inne dopiero przygotowują się do takich przedsięwzięć, a część zagrożenia wciąż widzi tylko na papierze gmin. Pozostaje mieć nadzieję, że pójdą za przykładem tych pierwszych. Samo wpisanie zagrożenia do strategii rozwoju nie zatrzyma jednak ani jednej kropli deszczu… (kw)
