Tobie, Maryjo, zawierzam

8 września Kościół będzie obchodził święto Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Metropolita lubelski, apb Stanisław Budzik, zaprasza na regionalne uroczystości w Chełmie w świątyni pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.


Odbędą się one pod hasłem: „Tobie, Maryjo, zawierzam” i będą związane ze 100-leciem objawień w Fatimie i 100-leciem Zgromadzenia Sióstr Benedyktynek Misjonarek. Poprzedzi je od środy nowenna do Matki Bożej Chełmskiej, a rozpocznie Triduum Paschalne w dniach 4-6 września, które poprowadzi ks. Bartłomiej Krzos.
Powitanie pielgrzymów nastąpi 7 września o godz. 16.00. Potem nastąpi nowenna do Matki Bożej Chełmskiej i wieczorna msza św. o godz. 18, którą będzie celebrował ks. bp Józef Wróbel. O 21.00 rozpocznie się czuwanie młodzieży z siostrami Benedyktynkami: apel Jasnogórski, droga krzyżowa po chełmskiej Kalwarii z przepięknymi figurami naturalnej wielkości, a potem wieczór uwielbienia z pasterką maryjną.
8 września o 1.30 odmówiony zostanie różaniec fatimski, a potem godzinki o Niepokalanym Poczęciu. Poranne msze św. odbędą się o godz. 6.00, 7.00, 8.00, a o 9.00 msza św. dla rodzin z błogosławieństwem małych dzieci, którą będzie koncelebrował bp Mieczysław Cisło. Sumie pontyfikalnej o godz. 11.30 będzie przewodniczył ks. bp Witalij Skomarowski z Łucka na Ukrainie. Wezmą w niej też udział abp Stanisław Budzik oraz księża biskupi: Artur Miziński, Mieczysław Cisło i Ryszard Karpiński. Jako wyraz wdzięczności wobec Stwórcy za tegoroczne plony, zostaną poświęcone wieńce dożynkowe. Potem odbędzie się procesja eucharystyczna. O 16.00 msza św. dla dzieci ze szkół podstawowych z błogosławieństwem przyborów szkolnych. Odpust zakończy msza św. o godz. 18.00.

Zmienne dzieje świątyni „na górce”

Obecny kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny – „ na górce”, jak mówią miejscowi, został wybudowany w latach 1735-56 według projektu Pawła Fontany, przez Tomasza Rezlera. Wystrojem wnętrz zajął się lwowski artysta Michał Filewicz. Powstał on dzięki staraniom biskupa unickiego Filipa Wołodkowicza. Przedtem istniały tu kolejno dwie świątynie prawosławne – w połowie XIII w. drewniana, a później, po pożarze w 1255 roku, murowana cerkiew katedralna. Fundatorem był książę halicko-wołyński Daniel Romanowicz. Pod koniec XVI w. cerkiew stała się unicką. W XVII w. została przebudowana i rozbudowana. W pierwszej połowie XVIII wieku wzniesiono również pałac biskupów grekokatolickich Budynek ten istnieje do dzisiaj. W czasie pierwszej wojny światowej kościół, który został w 1875 roku przekształcony w cerkiew, został zdewastowany przez wojska austriacke i zamieniony na skład amunicji i stajnię. Po rekoncyliacji w 1919 roku renowację świątyni prowadzili jezuici. Kiedy budynek trafił do księży diecezjalnych, wówczas 22 października 1931 roku biskup lubelski Marian Fulman erygował tu parafię. W 1938 roku została zakończona gruntowna renowacja kościoła, którą kierowali K. Szretter i J. Siennicki. W 1940 roku katedra została przekazana przez niemieckie władze okupacyjne prawosławnym Ukraińcom, co miało związek z kampanią ukrainizacji ziemi chełmskiej. Po wojnie, kiedy świątynia została oddana parafii rzymskokatolickiej, dokonano wewnątrz i zewnątrz wielu remontów.

Dar księcia Włodzimierza

Pod prezbiterium znajdują się krypty unickich biskupów. Główny ołtarz odsunięty jest od ściany. We wnęce nad ołtarzem mieści się replika cudownego obrazu Matki Bożej Chełmskiej. Oryginał tej bizantyjskiej ikony pochodzi prawdopodobnie z X w. Obecnie znajduje się w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku. Napisany został przez nieznanego autora na płótnie rozciągniętym na cyprysowej desce. Jak głosi legenda, obraz miał być przywieziony w 988 roku z Bizancjum do Kijowa przez księżniczkę Annę, żonę księcia Włodzimierza, który w tym roku przyjął chrzest i zbudował na Górze Chełmskiej kościół, do którego w 1001 roku przywiózł ikonę. Przekaz kronikarski mówi, że ikonę przywiozła do Chełma w połowie XIII w. Teodora, siostra księcia Romanowicza, kiedy przeniósł on z Uhruska do Chełma nowo założone biskupstwo prawosławne. Po wprowadzeniu w 1596 roku obrządku grekokatolickiego obraz znalazł się pod opieką unitów. W 1651 roku Jan Kazimierz za sprawą Jakuba Suszy, późniejszego biskupa unickiego, sprowadził obraz do Warszawy, a potem zabrał cudowny wizerunek na kampanię berestecką. Do 1652 roku zanotowano za przyczyną cudownej ikony 698 łask i cudów. Jakub Susza w swojej książce „Phoenix” przypisywał jej autorstwo św. Łukaszowi.

Matka Boża Wojenna

Po zwycięskiej bitwie pod Beresteczkiem odbyła się peregrynacja obrazu Matki Bożej Chełmskiej, którą zaczęto nazywać MB Wojenną, po znacznej części kraju. W czasie insurekcji w 1794 roku Tadeusz Kościuszko przybył do Chełma, by osobiście podziękować publicznie chełmskiej Madonnie za zwycięstwo pod Racławicami. W 1915 roku cudowny obraz wywieziono w głąb Rosji. Na jego miejscu umieszczono w 1919 roku znalezioną na strychu świątyni kopię. Dwadzieścia lat później wymieniono ją na nową o wymiarach 113 cm na 70, namalowaną w 1938 roku przez chełmskiego malarza Władysława Ukleję. Kopia oryginału znajduje się także w chełmskiej cerkwi, umieszczona w ikonostasie nad ikoną Ostatniej Wieczerzy.
Obraz Matki Bożej Chełmskiej był trzykrotnie koronowany – po raz pierwszy, na mocy dekretu papieża Klemensa XIII 252 lata temu, przez abpa smoleńskiego Herakliusza Lizańskiego. Następnie, w 1946 roku, przez biskupa lubelskiego, Sługę Bożego Stefana Wyszyńskiego. Ponieważ korony zostały skradzione, miała miejsce też trzecia koronacja 8 września 1957 roku przez bpa Piotra Kałwę. W 1988 roku papież św. Jan Paweł II nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej.
Obecnie na Górze Chełmskiej prowadzone są wokół świątyni liczne prace archeologiczne, które przynoszą coraz ciekawsze rezultaty.
Elżbieta Kasprzycka