1 grudnia w siedzibie lubelskiego oddziału IPN odbyła się konferencja edukacyjna poświęcona stuleciu polskiej Policji Państwowej.
Zgromadzonych powitał dyrektor Oddziału IPN w Lublinie Marcin Krzysztofie. Podkreślił, że tak jak świętowane w 2018 r. 100-lecie odzyskania niepodległości było efektem wspólnego wysiłku wielu Polaków, tak samo do utworzenia w 1919 r. Policji Państwowej przyczyniły się różne grupy uczestników walk o niepodległość. Do nowo powstałej formacji kierowano wielu żołnierzy i powstańców śląskich, którzy tworzyli kadry w posiadającym autonomię województwie śląskim, stąd też w Miednoje, gdzie pochowano zamordowanych policjantów z obozu w Ostaszkowie, jest największy cmentarz powstańców śląskich.
Najobszerniejsze było wystąpienie Rafała Szewczyka z Instytutu Historii UMCS, który zaprezentował dzieje Policji Państwowej w województwie lubelskim w dwudziestoleciu międzywojennym. Na wstępie omówił organizacje policyjne powstające w okresie I wojny światowej w Lublinie (Milicja Miejska, Milicja Ludowa zorganizowana przez PPS, Policja Komunalna), które niekiedy wchodziły w konflikty z bojówkami partyjnymi.
Stąd pojawienie się słowa „państwowa” w nazwie Policji Państwowej – formacji utworzonej na mocy uchwały Sejmu Ustawodawczego z 24 lipca 1919 r. – miało ono podkreślić jej jednolity i scentralizowany charakter w odróżnieniu od wcześniejszych organizacji policyjnych. Referent omówił także kwestię bezpieczeństwa w przedwojennym Lublinie. Najbardziej niebezpiecznymi ulicami były Bychawska (dzisiejsza Kunickiego) i 1 Maja – mieszkali na nich przestępcy, a po ulicach paradowały zorganizowane bandy.
Następnie Danuta Malon ze Stowarzyszenia Rodzin Katyńskich Lublin zrelacjonowała losy policjantów na Ziemiach Wschodnich II RP podczas II wojny. Funkcjonariusze NKWD zadali sobie dużo trudu, by dotrzeć do nawet najbardziej oddalonych posterunków, by aresztować funkcjonariuszy, ponieważ uważali ich za główne narzędzie burżuazyjnego państwa i zagrożenie dla komunizmu. Podczas aresztowania odrywali guziki z orzełkiem z mundurów, deptali policyjne czapki. Aresztowanych przetransportowano do Ostaszkowa, gdzie trzymano ich w ekstremalnie surowych warunkach.
Zamordowano ich w siedzibie NKWD w Kalininie (obecnie Twer) i potajemnie pochowano w dołach w ośrodku wypoczynkowym NKWD w Miednoje. Na grobach posadzono kilkuletnie świerki i budowano kolejne dacze (domki wypoczynkowe) z latrynami. To płynące z nich fekalia dopomogły w zachowaniu ciał (zmumifikowały się). Długo los policjantów był nieznany. Dopiero w 1990 r. prezydent Gorbaczow potwierdził sprawstwo NKWD. Poznano wówczas miejsce pochówku polskich policjantów.
Podczas ekshumacji sondażowej stwierdzono tam 20-warstwowe doły grobowe. Przy szczątkach znaleziono dokumenty i zapiski z życia obozu. Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje powstał w latach 1999–2000. Prelegentka nazwała go „największym cmentarzem policyjnym na świecie”. Spoczęli tam m.in. oficerowie: policji śląskiej, Korpusu Ochrony Pogranicza i wywiadu.
Następnie Grzegorz Trzyna, naczelnik Wydziału Zarządzania Zasobem Archiwalnym IPN z Warszawy, zaprezentował sylwetkę związanego z Lublinem (tu zdał maturę, wziął ślub, rozpoczął studia prawnicze na KUL i pracę w policji) Tadeusza Starzyńskiego, przedwojennego policjanta, cichociemnego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej walczył na froncie litewsko-białoruskim. Później wrócił do policji i zajmował się rozpracowywaniem komunistów. We wrześniu 1939 r., będąc funkcjonariuszem w Równem, dołączył do kolumny ewakuacyjnej i dotarł na Węgry.
Po ucieczce z obozu internowania trafił do sił polskich we Francji, a po jej upadku – do Anglii, gdzie służył w pociągu pancernym patrolującym wybrzeże Szkocji. Chciał wrócić do kraju i udało mu się dołączyć do grona cichociemnych, którym stawiano wysokie wymagania dotyczące sprawności fizycznej, mimo ze miał 44 lata, był wątłej postawy i chorowity z natury, a przed wojną otrzymał kategorię wojskową D. Był szkolony, ale i sam szkolił (miał ukończony kurs spadochronowy). Po zrzucie trafił do kontrwywiadu AK.
Walczył w powstaniu warszawskim. W 1945 r. podjął pracę w Ministerstwie Poczt i Telegrafów i starał się zatrudniać w nim żołnierzy konspiracyjnego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Aresztowany w listopadzie 1945 r., przeszedł okrutne śledztwo i tortury, w następstwie których został trwale i bardzo ciężko okaleczony. Skazano go na 15 lat, ale prokurator zażądał kary śmierci. Po amnestii skazano go na 15 lat. Karę odsiadywał we Wronkach. Po 10 latach zwolniono go na leczenie. Do więzienia już nie wrócił, ponieważ objęła go amnestia. Zmarł w 1970 r. Pamięć o Starzyńskim, jak o wielu innych przedwojennych funkcjonariuszach, być może by nie przetrwała, gdyby nie jego szkoccy przyjaciele – Williamina Ross i jej syn Stewart. To u nich, przed skokiem do Polski, zostawił swoje rzeczy osobiste. Wnuczek Stewarta, porządkując papiery dziadka, znalazł je i przekazał do IPN-u.
Jako przedostatni wystąpił Bartosz Sokoluk, student bezpieczeństwa narodowego na KUL, który przedstawił wybrane okazy ze swojej liczącej ponad 1,5 tys. sztuk kolekcji naszywek służb mundurowych z całego świata i różnych okresów historii. Po nim głos zabrał Zbigniew Skrzypek z Komendy Wojewódzkiej Policji, prowadzący Izbę Pamięci w VI Komisariacie Policji przy ul. Gospodarczej w Lublinie (można ją zwiedzać). Zaprezentował odtworzone historyczne mundury, sprzęt, dokumenty, a także podręczniki, z których szkolili się policjanci.
Konferencji towarzyszyła ulokowana w holu wystawa „Policja Państwowa 1919-1939”, przygotowana przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Białymstoku – Delegatura w Olsztynie, prezentująca historię tej formacji, jej strukturę, model kształcenia policjantów i zasady, jakimi kierowali się funkcjonariusze.
Organizatorami wydarzenia byli: Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie oraz Komenda Wojewódzka Policji w Lublinie.
Joanna Dudziak
