To niezwykła historia katolickiego duchownego, który ocalał z Holokaustu, a po śmierci spoczął na żydowskim cmentarzu w Izbicy. Ksiądz infułat Grzegorz Pawłowski, urodzony jako Jakub Hersz Griner, sam przygotował sobie grób w miejscu, gdzie Niemcy zamordowali jego matkę i dwie siostry. 31 października minęło pięć lat od jego śmierci, a 3 listopada od pochówku na kirkucie w Izbicy.
Ten grób zwraca uwagę. Jest samotny, stosunkowo nowy i znajduje się w centralnej części żydowskiego cmentarza w Izbicy. Napisy na nagrobku wykonano w dwóch językach: polskim i jidysz. Spoczywa w nim ks. infułat Grzegorz Pawłowski (Jakub Hersz Griner), zmarły 31 października 2021 roku. Jego historia splata się z tragicznymi losami izbickich Żydów i osobistą tragedią rodziny.
Grób przygotował sobie jeszcze za życia. Umieścił na nim napis: „Uciekłem od najbliższych w czasie zagłady ratując swoje życie, powróciłem na miejsce ich śmierci”. Obok stoi monument w kształcie piramidy, który Grzegorz Pawłowski wraz z bratem Chaimem Grinerem postawił w 1967 roku, aby upamiętnić rodziców, siostry oraz tysiące Żydów zamordowanych przez Niemców podczas likwidacji getta w listopadzie 1942 roku.
Ocalał z Zagłady
Grzegorz Pawłowski urodził się 3 sierpnia 1931 roku w Zamościu, w rodzinie ortodoksyjnych Żydów, Miriam i Mendele Grinerów, jako Jakub Hersz Griner. Miał troje starszego rodzeństwa: Chaima, Szoszanę i Sarę. W domu rozmawiano w jidysz. Kiedy wybuchła wojna, miał osiem lat.
Do Zamościa wkroczyli Sowieci, ale pozostali tam krótko. Wycofując się, ogłosili, że chętni mogą wyjechać z nimi do Związku Radzieckiego. Skorzystał z tego Chaim, starszy brat Jakuba. Ta decyzja uratowała mu życie.
Wiosną 1942 roku Niemcy spędzili zamojskich Żydów do jednej dzielnicy miasta, gdzie utworzyli getto. Trafiła tam również rodzina Grinerów. W getcie zamordowano ojca Jakuba.
Jesienią 1942 roku Żydów z zamojskiego getta przesiedlono do getta przejściowego w Izbicy. Musieli pokonać pieszo 21 kilometrów. Tych, którzy nie nadążali za kolumną, Niemcy zabijali po drodze. W Izbicy przybyszów z Zamościa rozlokowano w żydowskich domach.
Wkrótce Niemcy rozpoczęli masowe mordowanie Żydów. Kiedy stało się jasne, że trwa ostateczna likwidacja getta, mały Jakub wraz z matką i siostrami ukrył się w piwnicy domu przy rynku, należącego do polskiej rodziny Winiarskich. Schroniło się tam również kilka innych rodzin żydowskich.
Niemcy odkryli kryjówkę. Gdy zaczęli się dobijać i wyłamali drzwi, w piwnicy panowała ciemność. Mały Jakub wymknął się za plecami jednego z Niemców i wybiegł na zewnątrz. Tak później wspominał swoją ucieczkę:
– Wybiegłem na zewnątrz. Przed domem stali jacyś ludzie, Polacy. Ktoś powiedział – to chłopiec żydowski. Inny powiedział – cicho, niech ucieka. Tak więc uciekłem.
Wyłapanych Żydów Niemcy stłoczyli w Domu Strażaka. Około tysiąca osób przetrzymywano tam przez dziesięć dni w ogromnym ścisku. 1 listopada 1942 roku przeprowadzono egzekucję. Żydów prowadzono na kirkut, gdzie rozstrzeliwano ich od godziny ósmej do piętnastej. Wykopano dwa rowy, każdy o długości dziesięciu metrów, szerokości dwóch i głębokości dwóch i pół metra. Ciała zamordowanych wpadały do przygotowanych dołów. Strzelali gestapowcy. Wśród ofiar znalazły się matka i dwie siostry Jakuba Grinera.
Od Jakuba Grinera do Grzegorza Pawłowskiego
Po ucieczce Jakub tułał się po okolicznych wsiach, zarabiając na utrzymanie drobnymi pracami w chłopskich gospodarstwach. Dotarł też do Zamościa. Tam przypadkowo spotkał na ulicy żydowskiego chłopca, który bezinteresownie przekazał mu polską metrykę chrztu na nazwisko Grzegorz Pawłowski. Dokument ten niejednokrotnie ratował mu życie.
W rzeczywistości został ochrzczony dopiero 27 czerwca 1945 roku w Domu Dziecka w Rogóźnie. Matką chrzestną była kierowniczka placówki Kazimiera Łagowska, a chrztu udzielił ks. Wacław Kosmala. Zdarzenie zapisano w księdze chrztów pod numerem 140.
Od 1950 roku Grzegorz mieszkał w Domu Dziecka w Puławach. Tam ukończył liceum i zdał maturę. Następnie wstąpił do seminarium duchownego w Lublinie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1958 roku. Pierwszą nominację dostał do parafii w Żółkiewce koło Krasnegostawu. Później pracował w parafiach w Bobach koło Urzędowa i Chodlu.
W 1970 roku, po studiach na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, wyjechał do Izraela, gdzie odnalazł brata. Pracował tam jako duszpasterz wspólnoty języka hebrajskiego i Polonii. Angażował się również w rozwijanie relacji między Polakami a Żydami.
W 2002 roku otrzymał Nagrodę Orła Jana Karskiego za działalność na rzecz porozumienia między Polakami a Żydami. Uchwałą Rady Miasta Lublina z 22 marca 2018 roku nadano mu Honorowe Obywatelstwo Miasta Lublina. Za pracę duszpasterską otrzymał również godność infułata.
„Urodziłem się Żydem, żyłem jako chrześcijanin…”
W 2014 roku do Polski przyjechał rabin Shalom Malul ze swoimi uczniami. Odwiedził Izbicę i miejscowy cmentarz, gdzie przeczytał napis na przygotowanym już grobie ks. Grzegorza Pawłowskiego. Później spotkał się z duchownym. Tak rozpoczęła się ich przyjaźń.
Grzegorz Pawłowski wyznał rabinowi, że pragnie spocząć obok matki i sióstr. Powiedział wówczas: „Urodziłem się Żydem, żyłem jako chrześcijanin, a umrę jako Żyd. Moje serce jest żydowskie”.
Zmarł 31 października 2021 roku w Izraelu. Uroczystości pogrzebowe odbyły się 3 listopada w archikatedrze lubelskiej. Po mszy świętej został pochowany na cmentarzu żydowskim w Izbicy, w grobie, który sam przygotował. Pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Mija pięć lat od jego śmierci i ostatniej drogi do Izbicy. Po niemal 80 latach od dramatycznej ucieczki z getta Jakub Hersz Griner, znany jako ks. Grzegorz Pawłowski, powrócił na zawsze do miejsca spoczynku swoich najbliższych.
