„Polska, ale jaka?” – debatowali w Teatrze Starym w Lublinie reżyser Janusz Opryński i ks. prof. Alfred Wierzbicki. Dyskusja odbyła się w ramach działalności Fundacji „Ponad Granicami”. Prowadził ją jak zwykle o. Tomasz Dostatni, tym razem proponując dyskutantom, aby przedstawili wizję Polski w wydaniu z jednej strony pisarza – prześmiewcy Witolda Gombrowicza, a z drugiej hierarchy polskiego Kościoła, kard. Stefana Wyszyńskiego.
Z jednej strony była to wizja Polski, która zakorzeniona jest w Polakach dzięki twórczości Henryka Sienkiewicza. Pisarz był piewcą narodowych zalet takich jak waleczność, pragnienie wolności, obrona wiary chrześcijańskiej, odwaga. Te piękne wartości posiadali liczni pozytywni bohaterowie prozy Sienkiewicza. Ich fikcyjne życiorysy tworzone były ku pokrzepieniu serc, bo przecież twórczość Sienkiewicza przypada na wiek XIX, a więc, gdy Polska była pod zaborami. Tak więc wizerunek Polaka był w nich idealizowany, ale właśnie te wyidealizowane postaci literackie mogły stanowić wzorzec szlachetnych zachowań.
Te pozytywne aspekty doceniał właśnie kardynał Stefan Wyszyński. Gdy został aresztowany w 1953 r. i przetrzymywany w klasztorach do 1956 r., wśród lektur, jakie uwięzionemu zapewniono od początku, były książki Henryka Sienkiewicza. Ich pozytywne, moralne przesłanie Kardynał bardzo doceniał i uważał, że rodacy po twórczość H. Sienkiewicza powinni sięgać niemal obowiązkowo.
Chociaż ks. prof. Alfred Wierzbicki z KUL – jak podkreślił – nie jest wielbicielem wizji polskości tego polskiego pisarza, to podczas dyskusji podjął się zadania zrelacjonowania wysiłków Prymasa Tysiąclecia, by poprzez przykłady wartościowej według Prymasa literatury wpływać na morale Polaków. Sam zaś na marginesie zauważył, że szlachta polskatak pozytywnie przedstawiana przez pisarza, miała także swoje konkretne wady związane np. z przesadną wyniosłością. – ks. prof. A. Wierzbicki odniósł się do wiedzy na ten temat, jaką wyniósł z własnej rodziny.
Krytyczne spojrzenie na Polskę i Polaków w twórczości dramaturga Witolda Gombrowicza analizował reżyser Janusz Opryński, który w lubelskim Teatrze Provisorium zrealizował słynne przedstawienia wg powieści Gombrowicza, przede wszystkim „Ferdydurke”, a także „Trans-Atlantyku”.
Prześmiewczy ton Gombrowicza nie był dyskredytacją polskości, ale nawoływaniem z dalekiej Argentyny (tam wyemigrował) do przekroczenia pewnych ograniczeń hamujących rozwój Polaków. J. Opryński podał przykład związany z polskim zapatrzeniem w tradycję, trzymaniem się starych wzorców. Omówił scenę z twórczości Gombrowicza, która wyraża pragnienie, by symboliczny „syn” zamiast podporządkować się zamysłom „ojca”, a więc temu, co już usankcjonowała tradycja, co jest sprawdzone, bezpieczne; więc by ten „syn” zaczął być sobą, realizować to, co jemu, jego pokoleniu w duszy gra, w domyśle więc, by Polska ruszyła do przodu, otworzyła się na współczesność.
Na marginesie warto wspomnieć, że J. Opryński przypomniał, że polski pisarz – prześmiewca, z ironią patrzący na pewne polskie zachowania, wcale nie był pozbawiony szacunku dla tradycji, szczególnie tej związanej z rodziną. Będąc na emigracji – opowiadała lubelskiemu reżyserowi żona pisarza, Rita Gombrowicz – dramaturg regularnie co miesiąc posyłał ze swoich dochodów określone sumy matce i bratu, traktując tę pomoc materialną jako obowiązek wobec rodziny.
Monika Skarżyńska
