Podczas wojny Chełmianin Leon Jastrząb, ryzykując życiem, udzielił schronienia żydowskiej rodzinie Singerów. Dzięki staraniom ocalałego Arie Ramona trzy lata temu Instytut Yad Vashem w Jerozolimie uznał Leona Jastrzębia za „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata”. Teraz bohater został pośmiertnie uhonorowany tym tytułem, a odznaczenie odebrała jego wnuczka.
Ta poruszająca uroczystość, podczas której Leon Jastrząb został uhonorowany najwyższym izraelskim cywilnym odznaczeniem, odbyła w Muzeum Ziemi Chełmskiej. Tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” przyznawany jest przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie osobom nieżydowskiego pochodzenia, które z narażeniem życia ratowały osoby narodowości żydowskiej podczas II wojny światowej. W ceremonii wzięli udział przedstawiciele Kancelarii Prezydenta RP, Ambasady Izraela, Instytutu Pamięci Narodowej, Ziomkostwa Chełmian w Izraelu, Muzeum Ziemi Chełmskiej, parlamentarzyści, a przede wszystkim rodziny ratujących i ocalonych. Medal oraz dyplom honorowy wręczył Annie Wojdzie, wnuczce Leona Jastrzębia przedstawiciel Ambasady Izraela w Polsce. Podczas wydarzenia pośmiertnie nadano też Anieli i Leonowi Jastrzębiom odznaczenie państwowe – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
– Dzisiejsza uroczystość przypomina o niezwykłej odwadze ludzi, którzy w najtrudniejszych czasach zachowali człowieczeństwo. To fundament historii naszego miasta – stwierdził podczas ceremonii Jakub Banaszek, prezydent Chełma.
W czasach pogardy dla ludzkiego życia, nasi rodacy nie odwrócili wzroku, ryzykując wszystko, by ratować żydowskich sąsiadów. Leon Jastrząb wraz ze swoją żoną, Anielą podczas wojny udzielili schronienia rodzinie Singerów – Emanuelowi, jego małżonce Nomie i kilkuletniemu synowi Ludwikowi, który obecnie nazywa się Arie Ramon. Wyjątkową chwilą podczas uroczystości było połączenie online z uratowanym przez Leona Jastrzębia Arie Ramonem z Jerozolimy.
Splecione losy wojenne rodziny Jastrzębiów i Singerów
Leon Jastrząb urodził się 3 kwietnia 1904 roku w Grobli, w gminie Koniemłoty (powiat stopnicki). Z zawodu był monterem telegrafów i telefonów, wykwalifikowanym technikiem, a jego kompetencje zawodowe odegrały istotną rolę w okresie okupacji niemieckiej, umożliwiając mu niesienie pomocy. W 1928 roku zawarł związek małżeński z Anielą Barszczewską (ur. 1905 w Uhrusku). Małżeństwo doczekało się dwóch córek: Anny oraz Jadwigi Haliny. Rodzina początkowo mieszkała w Chełmie przy ulicy Chłodnej 4, a następnie przeniosła się na pobliską ulicę Kowalską 3, gdzie rozegrały się kluczowe wydarzenia związane z wojennymi losami rodziny. Podczas okupacji niemieckiej Leon Jastrząb pracował jako technik w niemieckich koszarach w Chełmie. W 1941 roku poznał Emanuela Singera, sierżanta rezerwy Wojska Polskiego, który po niewoli w Stalagu IA oraz osadzeniu w SS Judenlager w Białej Podlaskiej zbiegł i dotarł do Chełma w stanie skrajnego wyczerpania. Leon Jastrząb zatrudnił go jako pomocnika, wiedząc o jego żydowskim pochodzeniu i o grożących konsekwencjach.
Współpracownicy Jastrzębia byli również świadomi sytuacji Singera, jednak nikt nie dopuścił się denuncjacji, co umożliwiło skuteczny ratunek. Dzięki staraniom współpracowników Jastrzębia, żona Emanuela Singera – Noma oraz ich kilkuletni syn Ludwik obecnie Arie Ramon – zostali bezpiecznie przewiezieni z getta lwowskiego do Chełma. Rodzina Singerów znalazła schronienie w domu Jastrzębiów, przy ulicy Kowalskiej 3. Pomoc ta była bezinteresowna i udzielana mimo realnego zagrożenia denuncjacją oraz grożącej za pomoc Żydom kary śmierci, przewidzianej przez niemieckie władze okupacyjne. Emanuel Singer przebywał w Chełmie wraz z rodziną od 1941 roku do kwietnia 1942 roku (dokładna data nie jest znana). W maju 1942 roku wyjechał do Lwowa, gdzie zdobył aryjskie dokumenty. Następnie przeniósł się do Warszawy, sprowadził żonę i syna i zamieszkał z nimi w Choszczówce. Tam, dzięki ppłk Ignacemu Lubczyńskiemu (pseud. „Andrzej”, „Krzemień”) włączył się w struktury Armii Krajowej.
We wrześniu 1942 roku Lubczyński wprowadził Singera do pracy w podziemiu. Emanuel Singer dowodził grupą specjalną odpowiedzialną za odbiór zrzutów z angielskich samolotów, broni, amunicji, materiałów wybuchowych, dolarów oraz poczty przeznaczonej dla Delegatury Rządu RP w Warszawie, a następnie za ich bezpieczny transport do zakonspirowanych magazynów na terenie miasta. Został ranny podczas Powstania Warszawskiego. Po wkroczeniu Armii Czerwonej wyjechał ponownie do Chełma, obawiając się represji NKWD wobec żołnierzy Armii Krajowej i ponownie zwrócił się o pomoc do Leona Jastrzębia.
Po wojnie Leon Jastrząb przez wiele lat utrzymywał bliskie kontakty z rodziną Singerów, także po ich emigracji do Izraela. Zmarł 14 kwietnia 1971 roku. 22 maja 2023 roku Instytut Yad Vashem w Jerozolimie, dzięki staraniom ocalonego Arie Ramona, uznał Leona Jastrzębia za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. (mo)
