7 i 8 września w Sanktuarium Maryjnym na Górze Chełmskiej odbędą się doroczne uroczystości odpustowe ku czci Matki Bożej Chełmskiej. Tegoroczny odpust będzie miał szczególny charakter. Stolica Apostolska potwierdziła wybór Matki Bożej Chełmskiej na Patronkę Miasta Chełma, a uroczystościom odpustowym przewodniczył będzie nuncjusz apostolski w Polsce, arcybiskup Antonio Guido Filipazzi.
Odpust „Na Górce” uroczyście obchodzony jest 7-8 września już od lat początku lat 30-tych XX wieku, w święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, tradycyjnie zwane świętem Matki Boskiej Siewnej. W tym roku pierwszy dzień uroczystości, 7 września, będzie miał, jak zwykle, charakter modlitewnego czuwania. O godz. 16.00 rozpocznie się powitanie pielgrzymów, o 17.30 nabożeństwo, o 20.00 różaniec, a o 21.00 Apel Jasnogórski. Zwieńczeniem dnia będzie odprawiona o północy pasterka maryjna, która od lat gromadzi rzesze wiernych pragnących właśnie w ten sposób rozpocząć święto Narodzenia Matki Bożej.
Wtorek, 8 września, to drugi dzień odpustu i właściwe święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. O godz. 11.30 odprawiona zostanie suma pontyfikalna, której przewodniczyć będzie abp Antonio Guido Filipazzi, nuncjusz apostolski w Polsce. O godz. 16.00 podczas mszy świętej błogosławione będą przybory szkolne. Błogosławieństwo róż odbędzie się po mszach świętych o godz. 9.30, 11.30, 16.00 i 18.00.
Tradycja odpustów parafialnych na Górze Chełmskiej sięga okresu międzywojennego, kiedy świątynia została przekazana katolikom, a w 1931 roku miała miejsce uroczysta inauguracja parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Jej pierwszym proboszczem został ks. Julian Jakubiak. Ożył kult Matki Bożej Chełmskiej, a Góra Chełmska stała się centrum religijnym Ziemi Chełmskiej. Pierwszy parafialny odpust odbył się w 1932 roku. Od tamtej pory tradycja maryjnych odpustów jest nieprzerwanie kultywowana. Co roku 8 września uroczystości na Górze Chełmskiej przyciągają pielgrzymów z całego regionu i nie tylko.
Bazylika pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, powszechnie znana jako kościół „Na Górce”, majestatycznie góruje nad miastem. W jej ołtarzu głównym znajduje się słynąca łaskami kopia obrazu Matki Bożej Chełmskiej, od lat otaczanego szczególnym kultem.
Kiedy dokładnie oryginalny obraz pojawił się na Górze Chełmskiej, trudno powiedzieć. Wiadomo, że była to ikona bizantyjska z X wieku, malowana na płótnie naciągniętym na cyprysową deskę. Według przekazów historycznych obraz przywiozła w 988 roku cesarzówna Anna jako wiano. Książę Włodzimierz w 1001 roku miał umieścić go w wybudowanej przez siebie świątyni. Inna wersja mówi, że ikonę z Kijowa do Chełma w połowie XIII wieku przywiozła Teodora, siostra Daniela Romanowicza.
Podczas konferencji naukowej poświęconej 250. rocznicy pierwszej koronacji Matki Bożej Chełmskiej, która odbyła się 14-15 grudnia 2015 roku w Chełmie, przychylono się do wersji o wianie cesarzówny Anny.
Po wprowadzeniu w 1596 roku, na mocy unii brzeskiej, obrządku greckokatolickiego obraz znalazł się pod opieką biskupów unickich. W 1651 roku, za namową Jakuba Suszy, późniejszego biskupa, król Jan Kazimierz zabrał obraz do Warszawy. Matka Boska Chełmska towarzyszyła królowi w wyprawach wojennych, między innymi pod Beresteczkiem. Według tradycji obraz miał przyczynić się do zwycięstwa Polaków w tej bitwie. Od tego czasu Matkę Boską Chełmską zaczęto nazywać Madonną Wojenną.
Na srebrnym antepedium umieszczonym u podstawy ołtarza głównego chełmskiego sanktuarium znajduje się scena przedstawiająca Jana Kazimierza modlącego się przed obrazem na chwilę przed zwycięską bitwą pod Beresteczkiem.
Obraz został uroczyście koronowany 15 września 1765 roku. Koronacji dokonał Herakliusz Lisowski, arcybiskup smoleński. Do tego czasu zanotowano ponad 700 łask i cudów, które miały wydarzyć się za wstawiennictwem Matki Bożej Chełmskiej. W czasie insurekcji w 1794 roku na Górę Chełmską przybył Tadeusz Kościuszko, aby publicznie podziękować Matce Bożej za zwycięstwo pod Racławicami.
W 1915 roku duchowni prawosławni, uciekając przed Austriakami na wschód, zabrali między innymi chełmską świętość – obraz Matki Boskiej Chełmskiej. Kiedy po wojnie, w 1919 roku, otwarto na Górze Chełmskiej kościół katolicki, w ołtarzu głównym umieszczono znalezioną na strychu kopię obrazu. W 1938 roku wymieniono ją na kopię namalowaną przez chełmskiego artystę Władysława Ukleję.
W maju 1940 roku władze okupacyjne przekazały świątynię wraz z całym zespołem obiektów Ukraińcom. W 1943 roku na Górę Chełmską powrócił cudowny obraz wywieziony w 1915 roku. Jego wprowadzenie do świątyni było wielką uroczystością.
Po wojnie, wraz z przymusowo przesiedlaną do Związku Radzieckiego ludnością ukraińską, wyjechał również obraz Matki Boskiej Chełmskiej. Był przechowywany w ukryciu przez emigrantów z Chełma na terenie obwodów iwanofrankiwskiego i wołyńskiego. Obecnie, po konserwacji, znajduje się w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku.
W bazylice Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie, w ołtarzu głównym, znajduje się kopia namalowana w 1938 roku przez Władysława Ukleję. Obraz był po wojnie dwukrotnie koronowany. 7 lipca 1946 roku przez biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego i 8 września 1957 roku przez biskupa lubelskiego Piotra Kałwę.
W ciągu wieków przed obrazem Matki Bożej Chełmskiej modlili się grekokatolicy, unici, prawosławni i rzymscy katolicy. Na Kresach jedna tradycja przenikała drugą. Muzyka, tradycja, kuchnia czy mieszane małżeństwa – wiele elementów było wspólnych. Podobnie jest z kultem obrazów i figur. Święci czczeni na pograniczu często łączą ludzi bez względu na granice i wyznania. Pogranicze kultur i religii sprzyja wzajemnej ciekawości i dialogowi.
Przykładem jest wielowiekowy kult Matki Bożej Chełmskiej. Połączył on prawosławnych, unitów i katolików. W konkatedralnej cerkwi prawosławnej pw. św. Jana Teologa w Chełmie doroczne uroczystości ku czci Matki Bożej Chełmskiej odbywają się dwa tygodnie po odpuście w kościele „Na Górce”. Od 2021 roku w cerkwi prezentowana jest ikona – wierna kopia Matki Bożej Chełmskiej, napisana na specjalne zamówienie przez mnichów ze Świętej Góry Athos w Grecji.
Juliusz Stachira
