Pomnik ofiar niemieckich zbrodni wojennych w Adampolu

(4 stycznia) W Adampolu powstał nowy, dwuczęściowy pomnik. Stoi w miejscu zbrodni hitlerowskiej na Żydach oraz jednocześnie upamiętnia żołnierzy AK podległych podczas bitwy pod Wyrykami w 1944 r.

W latach 1941-1943 w Adampolu istniał, utworzony przez niemieckie władze okupacyjne, obóz pracy dla ludności żydowskiej. Jego ofiary początkowo były grzebane w miejscach śmierci, następnie były wykopywane i palone w prowizorycznym krematorium w pobliżu obozu. W tym samym miejscu spalono także żołnierzy Armii Krajowej poległych w bitwie pod Wyrykami, która odbyła się 8 maja 1944 r.

W miejscu opisywanym przez świadków jako rowy, w których palono zwłoki ofiar, w 1966 roku powstało upamiętnienie składające się z ogrodzonego placu wyłożonego płytkami chodnikowymi z rabatami oraz kamienia pamiątkowego. W 1984 roku dodano betonową podstawę kamienia i umieszczono na nim marmurową płytę z napisem. W 2009 roku dodatkowo ustawiono krzyż poświęcony poległym w bitwie pod Wyrykami.

Na początku XXI w. podjęto starania o zmianę dotychczasowego upamiętnienia na lepiej opisujące miejsce zdarzeń, jednakże wobec braku środków finansowych pozostały one bezskuteczne. W 2018 r. rozpoczęto kolejne działania mające na celu odnowienie pomnika. Dzięki współpracy Gminy Wyryki, Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Komisji Rabinicznej do spraw Cmentarzy, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i Wojewody Lubelskiego uzgodniono nową koncepcję pomnika.

Projekt dwuczęściowego monumentu na jednolitej podstawie powstał w Pracowni Artystyczno-Kamieniarskiej Witolda Marcewicza z Bełżyc. Do budowy przystąpiono w grudniu 2020 r. W miejscu dotychczasowego upamiętnienia powstały dwa pomniki z piaskowca na granitowej podstawie. Część mająca kształt krzyża, z płaskorzeźbą orła AK jest poświęcona żołnierzom AK poległym w bitwie pod Wyrykami stoczonej z Niemcami. Część mająca kształt macewy jest poświęcona polskim Żydom, ofiarom niemieckiego obozu pracy w Adampolu. Teren wokół pomnika został wyłożony kostką. Dotychczasowe elementy upamiętnienia zostały umieszczone w prześwicie, za nową budowlą.

Budowa pomników została dofinansowana ze środków MKiDN pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa w kwocie 57.000 zł. Zagospodarowanie terenu wokół pomnika zostało sfinansowane dotacją celową ze środków wojewody przeznaczonych na utrzymanie grobów i cmentarzy wojennych w kwocie 20.000 zł. (pk)